Dalam Rimbo Singgalang
Oleh : Ari Yuliasril
Pagi nan rancak ambo, Ajo Ujang, Adek Upiak, jo Yayan mamulai langkah dari Nagari Pandai Sikek, manapaki jalan tanah manuju rimbo kaki Gunuang Singgalang. Kabuik masih malayang randah di antaro batang-batang pinus, dan tacium baun baun tanah basah bercampu jo baun kopi dari parak urang di kampuang ko
“Ampiang ka nan bana, jan tabang dulu,” kecek Ajo Ujang, manapuk pundak den. Dia yang paling tuo jo nan paling acok naik gunung. Baginyo, mandaki ko bukan hanyo soal menaklukkan ,tapi manyatu jo alam.
Kami ko bukan hanyo sakada sahabat. Kami iolah anak-anak rantau yang sadang pulang. Tapi indak pulang ke rumah, malainkan ka asa tubuah alam Minangkabau yang alah lamo kami tinggaan, ka lambah-lambah sunyi tampat datuak-datuak dulu bersyair jo angin.
Gunuang Singgalang iyolah, saudaro dari Marapi, inyo tagak kayak raksaso tuo yang manyimpan carito.Urang kampuang ngecek, gunung ko punyo panunggu. Tapi itu indak panunggu mengerikan , malainkan urang tuo, penjago yang hanyo berang urang yang ndak tau adab jo taratik.
“Makanyo, jan asa mengecek se,tu jan pernah buang aia sambarangan, dan salamo mendaki ko, jago muncuang tu,” pasan Adek jo Upiak, satu-satunyo cewek dalam rombongan kami ko. Inyo cadik, cekatan, dan paling acok maingekan kami aga indak malupoan nilai-nilai adaik.
Langkah kami perlahan mananjak. Jalur tanah barubah jadi aka dan batu. Ambun manutuik daun-daun, dan nyanyian buruang bagema di sela rimbun.
Ambo manoleh ka balakang. Di kajauhan, hamparan sawah, atok-atok rumah gadang, jo jalan kampuang nampak kayak lukihan. Di hadapan wak, jalan curam manantang, tapi taraso kayak pulang ka paluakan ibu.
Di pos pertamo, kami baranti sajanak. Malapehan panek, jo mengatur napas.
“Kito ko naik gunuang ko bukan untuak bagaya gaya ,” kato Ajo jo Ujang sambia maminum aia dari boto bambunyo. “Gunung ko ibaraik guru. Kalau urang saba dan sopan, inyo akan di agiah jalan yang mudah. Tapi kalau urang tu somboang, bisa bisa nyo cilako.”kato ajo jo ujang
Yayan maangguak tando lai inyo mangarati kecek ajo jo ujang. Inyo jarang mangecek, tapi mato e tajam. Inyo mambaok buku catatan ketek tampek inyo ka manulih pangalamnyo salamo inyo naiak gunuang ko.
“Apo yang ang catat tu, Yan?” tanyo dek Adek samo jo Upiak.
“Bunyi angin, jajak ciliang, jo kato-kato kalian,” jawek sinkek dari yayan.kami sadoe galak mandanga kato yayan tadi
Namun, ambo tahu, Yayan ko sadang mencari katanangan di gunuang ko. Dek karano inyo baru sajo kahilangan ayahnyo yang meningga tibo-tibo. Iko pandakian partamannyo satelah itu.
Manjalang sore, kami sampai di kawasan pungguang rimbo. Kami managakan tenda di dakat sumber mato aia yang disabuik Batang Tapian. Urang tuo-tuo dulu menyabuik tampek ko tampek nan suci. Konon, aianyo bisa menyegakan panyakik.
“Basuluiklah dulu,” kato Ajo jo Ujang.
Kami mambasuah muko, mambasuah tangan, dan baranti sabanta di tapi batang aia. Haniang. Hanyo bunyi aia jo gaduah daun-daun.
Malam pun tibo. Kami mamasak nasi jo randang nan alah di kariangan bawaan dari rumah. Di tenda, di bawah langik Minangkabau yang panuah samo bintang, kami babagi carito.
“Apo tujuan kalian naik gunung ko?” tanyo dek Adek jo Upiak tibo-tibo.
Kami saling manatap satu samo lain.
Ambo manjawek pelan, “Mungkin... karano nan di bawah indak nyo sabana rumah.”
“Hiduik di kota tu rami, tapi hati ko sunyi,” sambung Yayan.
Ajo Ujang tersenyum. “Dulu, awak mendaki karano ingin pai dari masalah. Tapi di ateh gunung ko, ndak ado tempek kabur. Cuman ado langik, jo suaro hati.”
Jam 3 pagi, kami basiap untuak mandaki baliak. Cuaca bersahabat. Langik barasiah, bintang tabantang kayak lampu alek nagari.
Jalur makin curam. Kami bajalan dalam sunyi, hanyo jo senter dan napas taraso barek yang tadanga. Sasakali kami baranti sajanak, manariak angok panjang, atau sakada mamandangi bayangan pepohonan.
Katiko hampiang sampai ka puncak, angin kancang manyambuik. Namun, indak ado yang mundur. Langkah kami mantap, saakan hati ko lah tahu bahwa cahayo fajar akan tibo membayia sadoe jariah payah kami.
Dan batua. Saat kami manginjakkan kaki di puncak Singgalang, cahayo kaamehan muncu dari baliak awan. Danau Singkarak nanpak dari jauh di bawah. Gunung Marapi tagak megah di sabarang.
Adek Upiak menangih diam-diam. Ambo tahu, itu bukan aia mato panek karano naik gunuang. Tapi tu aia mato haru karano alah sampai di puncak gunuang Singgalang.
Kami bapaluakan, manatap langik, dan badoa. Dalam hati, wak bakato:
Ikolah Minangkabau tu tanah yang indak hanyo ditapai, tapi dirasoan jo hati.satelah manikmati rancaknyo pamandangan di ateh gunuang jo yang lain tu alah managakan tenda di ateh tu bisuaknyo.
Dalam perjalanan turun, suasana kami alah agak tanang . Seolah masing-masing kami alah menamuan sasuatu: ketanangan, kabaranian, bahkan mungkin cinta.
Di sungai ketek, kami baranti subanta. Yayan menulih di bukunyo:
"Gunuang bukan tujuan. Tapi tampek di maa kito baranti manjadi urang lain dan mulai mangenal diri surang surang.
Ambo tagalak sengeh membaco tulisannyo. Hari itu, awak maraso dilahian kambali. Bukan sabagai urang baru, tapi sabagai urang Minang yang sada akan asalnyo alam, adaik, jo hati.
Pajalanan turun salalu taraso labih sunyi. Bukan karano rimbo ko sunyi, tapi karano hati kami masiang-masiang sadang sibuak mangecek surang-surang. Kalau waktu naik rasanyo kayak malawan diri surang, mako turun kayak badamai menarimi apa pun yang kami soboki di jalan.
Langkah kami meniti aka-aka gadang. Sasakali daun gugur palahan-lahan, jatuh ka tanah kayak salam dari langik. Kami indak banyak mangecek, hanyo suaro sapatu bagesekan samo tanah basah, sasakali suaro rantiang patah oleh langkah kaki.
Sampai akhirnyi Adek Upiak baranti subanta. Inyo mamandang jauh ka celah pepohonan, ka arah lambah.
“Ajo,” katanyo pelan. “Baa awak ndak sada salamo di ateh ko, awak maraso labiah dakek jo yang alah ndak ado.”
Ambo tahu makasuik ajo tu. Adek jo Upiak pernah bacarito tantang neneknyo, seorang wanita tuo yang pandai bacarito dan salalu mengajakaan adaik. Nenek tu alah lamo maningga. Tapi anehnyo, salamo di ateh gunuang, wajah neneknyo kayak hadir kambali dalam ingatannyo.
Ajo Ujang hanyo tasanyum sajo. "Gunuang tampek urang pulang, Piak. Pulang ka nan ado, pulang ka nan indak ado."
Ambo malirik ka Yayan nan taruih manulih. Kali ko matonyo agak balinang aia mato. Inyo baru sajo kahilangan ayahnyo, dan ambo yakin kato-kato tu paliang dalam kanai ka inyo. Tapi inyo tatap tanang, sarupo biaso. Yayan bukan tipe urang nan banyak mangecek, tapi pikirannyo salalu bajalan rapi sarupo jalur-jalur nan alah inyo petakan surang.
Kami bajalan annyo lai. Di posko kaduo, kami istirahat baliak. Indak ado tenda, hanyo batang kayu nan jatuah tampek kami duduak. Dari siko, bunyi sungai ketek tadanga samar-samar. Buruang-buruang mulai bakicau baliak, seolah-olah manyambuik kami turun dari puncak.
“Piak,” Ajo Ujang maimbau Adek Upiak, “lai pernah waang mandanga carito tantang Batang Tapian?” Adek Upiak geleng-geleng kapalo.
Ambo juo babaliak. Iko partamo kalinyo Ajo Ujang mangecek jo nada seolah-olah ka bacarito panjang. "Dulu," keceknyo, "Batang Tapian adolah tampek para lurah untuak mamurnikan diri sabalun musyawarah tradisionalnyo. Aianyo indak hanyo untuak mandi, tapi untuak mamurnikan niaiknyo. Jikok saurang lurah punyo niaik buruak, biasonyo aianyo akan mendung atau bahkan kariang."
Kami diam sajo, mandanga. Carito-carito sarupo iko salalu mambuek pandakian taraso labiah hiduik. Indak hanyo tantang alam, tapi tantang carito-carito nan tatingga di balakang pohon-pohon ko. “Itulah sababnyo,” sambuang Ajo Ujang, “kalau awak tibo di tampek nan sarupo itu, indak hanyo badan awak harus barasiah, hati awak harus barasiah pulo. Kalau indak, perjalanan bisa tangguh.”
Ambo malengong ka Ajo Ujang, sudah tu malengong ka Adek Upiak jo Yayan. Mungkin itulah sababnyo perjalanan ko taraso sarupo perjalanan baliak ka diri ambo surang. Satiok langkah indak hanyo malawan panek, tapi juo malawan hal-hal nan acok kito abaikan: rindu, kahilangan, bangih, bahkan raso takuik nan tasimpan arek di dado. Bisuak malamnyo, kami manginap baliak, tapi kali ko di tingkek nan labiah randah. Indak ado tenda, cuma langik lah mulai mendung. Kami mangumpuakan rantiang-rantiang, mambuek api ketek untuak manantang dingin. Rimbo mulai taraso labiah rancak jo bunyi jangkrik jo koncek.
“Apo tujuan waang turun gunuang, Jo?” tanyo Yayan diam-diam.
Pertanyaan tu mambuek kami sadonyo aniang. Ambo sandiri alun pernah mamikiakannyo. Tujuan naiak tu salalu jaleh: mancari kadamaian, mancari sesuatu nan hilang, atau hanyo mambuktikan bahaso awak masih mampu tagak di tanah niniak muyang awak. Tapi turun? Apo nan kami cari di bawah tu?
“Mungkin... untuak mamulai iduik nan panuah jo kahidupan,” akhianyo ambo jawek. “Bukan iduik nan hanyo mangaja gaji, atau status. Tapi iduik nan punyo arti.” Ajo Ujang galak lambuik. “Itu barek Jo. Tapi kalau indak mamulai dari diri surang, sia lai?”
Api tu manyalo randah, mancaminkan bayangan muko kami di batang kayu. Si Upiak Ketek lah hilang tamanuang. Ambo tau pikirannyo jauah. Mungkin ka neneknyo. Mungkin ka rumah adat nan lah lamo baliau tinggakan.
“Di kota,” keceknyo diam-diam, “awak acok rindu jo bunyi-bunyi rimbo.”
Ambo maangguak-angguak. “Di kota, awak sibuk bana mandangaan bunyi masin, lupo mandangaan suaro awak surang.”
Wakatu tu, hujan lah mulai rimi-rimi. Kami balinduang sakuek tanago. Baju kami agak basah, tapi indak ado nan mangaluah. Hujan tampaknyo manjadi bagian dari pajalanan ko. Mambarasiahan siso-siso capek, siso-siso baban nan awak pikua tanpa awak sadari.
Bisuak paginyo, kabuik manutuik rimbo baliak. Suaro aliran batang aia tu labiah jaleh tadanga. Kami bajalan lambek-lambek, manurunkan jalur nan kini lah licin dek tanah basah. Namun, ado ringan langkah kami. Bak baban nan kami tinggakan lambek-lambek di ateh sinan.
Katiko kami ampia dakek tapi rimbo, di tampek nan mulai manipih pohon-pohon dan cahayo matohari manembus daun-daun taba, ambo mandanga bunyi ayam jantan bakukuak di kejauhan. Tando kampuang lah dakek.
Ambo baranti sabanta, mancaliak ka bawah. Sawah tabantang baliak, sayuik-sayuik tampak jalan baliku ka Nagari Pandai Sikek.
“Alah,” kecek Ajo Ujang. "Itulah nan dipikiakan Savanna pulang kampuang." Ambo tacangang-cangang.
Salamo ko ambo sangko pulang kampuang tu pai ka rumah, ka tampek tidua, ka dapua nan diisi jo aroma masak. Tapi hari tu, ambo sadar: pulang kampuang bukan soal tampek. Pulang kampuang iyo tantang hati. Kalau hati indak tanang, sajauah apopun kaki awak pai, awak tatap maraso jauah.
Ambo mancaliak ka Yayan. Inyo tutuik bukunyo. Di sampulnyo, ambo berhasil mambaco tulisan ketek: "Rimbo bukan hanyo rimbo. Tapi tampek awak mambukak topeng sabalun babaliak ka dunia."
Dan ambo tahu, perjalanan awak baru dimulai. Indak di ateh gunuang, indak di rimbo, tapi di bawah di dunia nan panuah jo ribut, ego, dan kadang-kadang tipu daya. Tapi awak nan pulang kampuang indak lai sabagai anak urang buangan nan lari dari kampuang. Kito sadang pulang kampuang sebagai anak-anak minang nan tahu dari ma asanyo.
Langkah kami samakin mantap manurun lereng. Sairiang hari baganti, aroma tanah basah samakin akrab, sarupo aroma badan diri surang. Rimbo Singgalang tu bantuak pelukan panjang nan lambek-lambek mulai malapehkan kami baliak ka dunia nan kami tinggakan.
Di tapi rimbo, kami baranti sabanta. Ado batu gadang di sinan, banamo Batu Baselo. Konon dulu tampek ko digunokan dek panghulu untuak duduak musyawarah sabalun masuak ka rimbo, atau sabalun mamulai pajalanan pandakian. Duduak sabanta, ranuangkan sabanta, timbang-timbang niaik dalam hati. Kok ragu, elok pulang kampuang. Usah ditaruihkan langkah jo hati nan barek, itulah pituah urang tuo-tuo.
Ajo Ujang duduak dulu, manyanda diam-diam. “Mungkin iko tampek nan paliang pantiang dalam pajalanan,” katonyo.
“kanapo?” tanyo Yayan.
“Karena di siko awak mamutuihkan: sia awak pulang kampuang sabagai?”
Ambo duduak di sampiangnyo. Pertanyaan tu kanai ambo diam-diam. Di awal pandakian, ambo sangko perjalanan ko hanyo pelarian, hanyo caro sero untuak mandaki jo kawan lamo. Tapi samakin jauah kaki ambo bajalan, ambo mulai mangarati bahaso iko bukan soal mandaki gunuang, bukan soal mancari puncaknyo. Iko tantang pulang kampuang jo diri baru.
Adek Upiak tagak di muko kami, mancaliak sawah nan tabantang. Dari siko, rumah-rumah gadang bantuak miniatur. Lumbung padi tagak tinggi. Dan antaro itu sadonyo, jalan tanah mambagi kampuang-kampuang, sarupo urat-urat nan mangalirkan kahidupan.
“Kampuang awak,” bisiaknyo lirih, “dimano sagalo carito dimulai.”
Ambo tau, ado luko nan alun salasai di dirinyo. Inyo jarang bacarito tantang kaluarganyo, tapi ambo dapek manebak: ado luko di rumah adaik nan mambuek inyo labiah nyaman di tangah rimbo daripado duduak di ruang tamu rumahnyo surang. Ambo, Ajo Ujang, jo Yayan diam-diam mancaliaknyo, maagiah ruang untuak dialog jo dirinyo surang.
Tibo-tibo Ajo Ujang mangaluaan sasuatu dari dalam tasnyo, kain ketek nan dilipek rapi. Warnonyo lah puda, coraknyo bantuak songket lamo.
“Iko kain pusako dari waang,” keceknyo diam-diam. "Dulu, almarhum amak ambo maagiah ambo cinto, sabalun adiak marantau."
Kami aniang sadonyo. Dalam budayo Minangkabau, kain pusako bukan sekedar benda sajo. Iko adolah simbol. Iko adolah carito. Iko adolah warisan nan maimbau seseorang pulang, indak paduli sajauah apopun inyo alah pai. Ajo Ujang mangabik kain tu di pergelangan tangannyo, lalu bakato:
"Kalau awak di lua nagari, awak mungkin lupo sia awak, tapi kalau awak masih punyo kain ko, awak indak ka lupo dari ma awak barasa."
Yayan manurunkan kapalonyo. Tibo-tibo ambo tau, itulah nan dicari Yayan salamo ko. Indak damai sajo, tapi urek. Mamacik-macik. Tampek tagak.
Raso dado ambo sasak. Dalam kahidupan kota nan kareh, awak acok icak-icak kuek. Icak-icak tangguh. Padohal, nan paliang kito paralukan bukanlah keberanian untuak malawan urang lain, tapi keberanian untuak mangaku bahaso kito paralu pulang—ka asa, ka urek, ka diri kito surang.
“Jo,” bisiak Adek Upiak, “waang paniang ka pulang.”
Ambo mancaliak ka inyo. "Mangapo?"
“Karena rumah indak salalu sa-ramah nan awak bayangkan.”
Ambo tau baa rasonyo. Rumah indak salalu tampek nan nyaman. Kadang luko lamo manyuruak di baliak pintu rumah adat, di baliak senyum keluarga, di baliak makan nan tampaknyo angek.
Tapi, ambo juo tahu ciek: kampuang, sapadiah apopun, adolah tampek awak baraja mamaafkan. Tamasuak mamaafkan diri surang.
“Mangarati waang,” jawek ambo lambek-lambek. "Tapi kalau awak indak pulang, sia lai nan ka manjago kampuang? Sia pulo nan ka manjago carito-carito nenek awak?"
Adek Upiak tasengeang ketek. Ado aia mato nan tagantuang di suduik matonyo, tapi indak dipabiakannyo jatuah. Mungkin itu bukan tangih sadiah, tapi samacam rindu nan lah talalu lamo takubua.
Tulis Yayan baliak di bukunyo. Ambo malirik lambek-lambek, mambaco tulisan baliau:
“Kadang nan mambuek awak tatap bajalan bukanlah kakuatan, tapi ingatan. Kenangan sia awak, dari ma awak barasa, dan sia nan partamo kali maaja awak mangecek.”
Ambo tarik angok dalam-dalam. Perjalanan kami alun salasai lai. Kami akan babaliak ka rumah masiang-masiang. Basuo muko lamo lai, barangkali luko lamo juo. Tapi kali ko, kami mambao nan baru: kasadaran bahaso kami bukan hanyo pelarian nan lah sasek jalan.
Kami anak-anak Minang nan tau kalau iduik ko bukan hanyo soal kalua mancari, tapi juo pulang kampuang marawat. Marawat rumah, manjago adaik, jo manjago diri surang.
Kami taruihkan langkah kami. Kali ko, bunyi ayam jantan bakukuak samakin jaleh. Suaro anak-anak balari-lari di tapi jalan mulai tadanga. Baun asok dapua dari tungku kayu mulai tabaun samar-samar.
Ambo senyum. Bukan karano perjalanan lasuah, tapi karano untuak partamo kalinyo ambo maraso siap untuak pulang. Untuak pulang jo dado nan labiah tabukak, pikiran nan labiah tanang, jo hati nan labiah bagak untuak maadoki apo sajo nan ado di muko.
Ajo Ujang manapuak bahu ambo.
"Jo," keceknyo, "indak sadonyo barani pulang jo dirinyo surang. Banyak nan pulang jo masker, jo icak-icak. Tapi kami... kami pulang sabagai awak kapa."
Ambo tepuk bahunyo sabagai balasan. “Dan ambo janji, ambo indak ka lupo.”
Di simpang jalan masuak kampuang, tadanga suaro amak maimbau dari jauah.
“Lah pulang waang?”
Ambo mamuta kapalo, mancaliak muko amak nan lah mulai tuo. Di tatapannyo, ado tumpukan rindu, ado maaf, ado cinto nan indak pernah habih walaupun ambo lah puluhan tahun indak ado. Ambo senyum, sudah tu bajalan mantap. Karano hari tu, ambo sabana pulang.