Gadih Kampuang Nan Sadanh Bajuang Untuak Sukses
Oleh: Rahmina Putri, Mahasiswa Universitas Andalas
Langik pagi di kampuang Salimpek sadang baambun katiko Mina sadang bajalan diateh pamatang sawah nan rancak. Saragam putiah abu-abu punyo inyo alah lusuah ditantang langannyo, tapi mukonyo tatek basinar rancak. Di pungguangnyo tagantuang tas kain nan alah digunoan samanjak SMP, nan dibalian dek mandehnyo.
Samanjak ayahnyo indak talok karajo kareh, mandehnyo manjadi tulang pungguang kaluarganyo. Mandeh Mina banamo Upik, baliau karajo maurek bawang dikampuangnyo, kadang bawangnyo surang, dan takadang bawang urang lain atau tetangganyo, bajuang jo panuah samangek, indak paduli walaupun panek. Mina tau bana, indak mudah untuak mandehnyo nan punyo tigo anak mahidupi kaluarganyo. Tapi mandehnyo indak pernah mamintak-mintak, baliau bakarajo, badoa, sarato mandidik anaknyo jo nilai kajujuran, katakukan dan karajinan nan tenggih.
Walaupun hiduik dalam banyak kakurangan, Mina indak pernah maraso kaciak dari urang lain nan ado dikuliliangnyo. Nyo sabana manyukoi palajaran PPKN, tu nyo suko manulis puisi atau kato-kato dibaliak buku catatan sakolahnyo. Samanjak SMP sampai SMA, inyo taruih mandapekan paringkek partamo dikelasnyo. Inyo picayo, pandidikan adolah satu-satunyo jalan untuak maubah nasibnyo.
“Kalau awak indak sakolah tinggi, Nak, awak akan tatek bantuak iko salamonyo,” baitu kato mandehnyo disuatu malam katiko Mina samo Mandehnyo duduak di dapua nan hanyo ditarangi lampu kaciak. Mina maangguak. Kato-kato itu sarupo api kaciak nan taruih manyalo di dalam dadonyo.
Katiko SMA Mina baraja sabana rajin, nyo salalu bausaho untuk mandapek an nilai nan tenggih, supayo nyo bisa masuak kuliah jalur beasiswa. Tapi disatu sisi Mina kadang tapikia, bisa ndk yo nyo malanjuik an mimpi nyo, jo kaadaan keluarganyo nan mode itu, sedangkan urang nan banyak pitih sajo payah kuliahnyo, tapi dibalik itu Mina salalu diyakinan mandehnyo, kalua inyo pasti bisa manggapai mimpi nyo itu, walaupun jalannyo sulik.
Katiko tamek SMA, Mina mandapekan nilai nan hampia sampurna, Mina punyo mimpi nio kuliah di Universitas Andalas, jurusan Hukum, inyo nio mampalajari tantang hukum-hukum yang ado di Indonesia. Tapi sayangnyo jurusan itu indak bisa Mina ambiak karano alah ado yang ambiak. Jadi salanjuiknyo Mina mamutuihkan untuak maambaik jurusan Sastra Minangkabau di universitas nan samo. Mina maambiak jurusan itu karano inyo nio mampalajari budayo sarato bahaso leluhur nan alah mulai tageser. Inyo nio manjadi saurang panulis nan luar biaso. Tapi, mimpi itu rasonyo talalu tinggi rasonyo untuak konidisi kaluarga Mina nan mode ko.
“Mandeh, Mina nio mandaftar kuliah”, keceknyo katiko pado malam hari. Mandehnyo hanyo tadiam, mancaliak anak gadihnyo nan paliang nyo sayang.
“Apo mi yakin? awak ko ndak urang kayo do nak”.
“ Ado beasiswa panuah dari sakolah mandeh. Kalau ditarimo, sadonyo biaya awak ditangguang, baiak itu biaya kuliah maupun biaya hiduik salamo bakuliah. Mina nio mancubo, mandeh. Mina mintak restu sarato jo do’a dari mandeh.
Upik maambiak angok panjang, sudah tu tagalak kaciak.
“Jikok itu nan kau nio, mandeh restui. Tapi iyo bana-bana harus basungguah-sungguah dih nak.”
Jo bantuan guru di sakolah sarato informasi nan alah nyo kumpuan dari warnet di kampuang, Mina mandaftar beasiswa di Universitas Andalas. Nyo mambuek surek motivasi jo panuah harapan, mancaritoan pajuangan mandehnyo, kacintoannyo ka sastra, sarato mimpinyo untuk mambuek literasi di kampuannyo. Hari-hari sabalum pangumuman kalua, Mina salalu manoloang mandehnyo bakarajo, kadang maurek bawang, kadang ado juo pai kaladang. Walapun hari libur, nyo tatek samangek manoloang mandehnyo, jo panuah samangek. Walapun Mina tu saurang anak padusi, tapi nyo indak mantang untuak malakukan karajo apo sajo, salagi inyo bisa jo inyo kuek untuak mangarajoannyo.
Babarapo minggu sasudah tu, sabuah email masuak ka HP nyo. Mina mambaconyo sambia meretek. Kalimek partamo tu sangek mambuek jantuangnyo badatak kancang.
“Salamek, Anda dinyatokan lulus sabagai panarimo beasiswa panuah Universitas Andalas, jurusan Sastra Minangkabau.”
Tangihnyo pacah katiko mambaco surek itu. Nyo balari ka dapua tu mamaluak mandehnyo sangek arek.
“Mandeh, Mina ditarimo! Beasiswanyo panuah!”
Upik indak bisa bakato apo-apo, inyo hanyo bisa manangih, sambia mamaluak anaknyo jo palukan saurang mandeh nan alah malalui badai jo ujian hiduik demi mancaliak satu-satunyo cahayo kaciak basinar.
Samanjak Mina alah dinyatoan lulus di Universitas Andalas, Mina makin samangek karajo manoloang mandehnyo, mancari pitih untuak mambali palangkapan nan paralu bisuak ko, Mina jo mandehnyo mulai manabuang untuak itu, karano nyo tau kalau langsuang pakai pitih banyak se indak ka dapek do, jadi nyo harus manyiapan itu dari sabalum-sabalumnyo. Babarapo minggu sasudah tu, Mina jo mandehnyo maansua mambali barang nan dibutuahan ciek-ciek. Sampai katiko waktu Mina nio barangkek ka Padang, barang nan nyo butuahan alah adoh kasadonyo.
Kini tibo masonyo Mina barangkek ka Padang, untuak mamulai parjuangan nyo sabagai mahasiswa nan nio sukses, demi mambuek mandehnyo bangga sarato maangkek derajat kaluarganyo. Mina barangkek manggunoan travel, mambaok barang-barang nan alah disiapan, sarato diiriangi dek mandehnyo. Di pajalanan manuju Padang Mina maraso sangek bangga, inyo bisa manggapai mimpinyo untuak kuliah. Sasampainyo di kampus Mina langsuang Mancari asram kampus, karano Mina ka tingga di asrama salamo sapuluah bulan, itu karano Mina sabagai urang nan manarimo beasiswa, jadi Mina harus tingga di asrama dahulu. Mina masuak ka dalam asrama jo mandehnyo, sambia mancari kamar nan ka ditampek-i nyo. Sasampai dikamar nyo, Mina langsuang manyusun kasado barang nan dibaoknyo dari kampuang. Mina tingga di asrama nan banamo RPX, itu adolah salah satu asrama padusi nan ado Universitas Andalas. Di asrama RPX, satiok kamarnyo itu ditampek an duo urang mahasiswa dari jurusan nan babeda, Mina kironyo sakamar jo mahasiswa dari jurusan Teknologi Pertanian, namonyo Rini. Rini barasa dari Kabupaten Solok Selatan, partamo basobok samo Rini, Mina maraso kalau Rini tu urangnyo elok, lamah lambuik, sarato randah hati.
Mina mamulai hiduik baru di Rantau urang, manjalani hari-harinyo walaupun indak jo mandehnyo. Mina mulai manyasuaikan diri nyo di kota Padang, mulai dari Mina nan biasonyo tingga di nagari dingin, kini Mina harus mambiasokan marasoan tingga di nagari nan angek. Sabulan partamo tingga di asrama Mina taruih maraso dak nyaman, tapi sairiang bajalan waktu katiko Mina taruih manjalaninyo, kini Mina alah mulai tabiaso. Salamo tingga di asrama, Mina salalu maikuik an satiok paraturan nan balaku di asrama, diantaro lain peraturan nyo itu adolah, partamo, pulang kampuang hanyo dibuliahan duo kali dalam sabulan, kaduo, satiok subuah harus ikuik shalat subuah di masajik Nurul Ilmi, masajik kampus Universitas Andalas, katigo, satiok sakali sabulan itu ado pertemuan antaro uni asrama samo adiak-adiak nan tingga di asrama, kaampek, salamo di asrama tu dak buliah pakai sarawa kalua, harus salalu pakai rok jo jilbab, nan tarakhir harus salalu pakai name tag katiko kalua asrama. Itu lah babarapo paraturan nan harus Mina ikuik an salamo salamo Mina tingga di asrama.
Hari-hari taruih balalu, Mina majalani jo panuah kaikhlasan sarato katangan, sampai dimano Mina maraso alah nyaman tingga di asrama, alah akrab samo kawan-kawan nan ado di asrama, dan marasoan kalau asrama alah manjadi rumah kaduonyo untuak tampek pulang. Hinggo kini alah tibo masonyo Mina harus maninggaan asrama, karano maso untuak Mina tingga di asrama alah habis, dan salanjuiknyo Mina harus pindah ka kos.Mina mulai Mancari kos nan cocok untuak dijadian tampek tingga salanjuiknyo, Mina dapek info kos dari kawan jurusannyo, katiko Mina alah mancaliak kos tu, Mina maraso kalau kos tu sesuai jo nan diinginkannyo, mulai dari tampeknyo nan strategis, indak talalu heboh, dakek jo masajik, tu kawan-kawan nan ado di kos itu pun alah tau jo Mina. Mina pun akhrinyo tingga di kos itu, Mina mulai malanjuikan an kahidupan bantuak biaso di kos tasabuik.
Sairiang bajalannyo waktu, indak taraso, kini Mina alah duduak di semester ampek, nan dulunyo tingga di asrama, kini nyo lah pindah ka kos, karano jangko tingga di asrama tu cuman sapuluah bulan sajo. Salamo kuliah Mina mambagi waktunyo antaro kuliah, organisasi, sarato maaja les anak-anak kaciak untuak manambah pitih balanjonyo. Mina punyo banyak kawan di kampus, dan itu barasa dari kampuang nan babeda-beda. Ado nan dari Solok, Pariaman, Solok Selatan, Payakumbuah, Sijunjuang jo lainnyo. Di kampus, Inyo dikenal sabagai mahasiswa nan disiplin, sopan, jo randah hati. IPK nyo hampia sampurna, tu tulisannyo tantang adek jo budayo Minangkabau alah ado babarapo kali nan masuak di media lokal. Katiko di semester ampek, Mina ado mato kuliah Randai, dimano Mina samo Kawan-kawanyo akan mambuek sabuah patunjukan Randai. Mina nan awalnyo indak pernah baraja randai jadi binguang harus mulai dari mano. Tapi jo kayakinan Mina samo kawan-kawan maikuik an proses itu, sampai dimano kami berhasil manciptaan patunjukan itu. Patunjukkan nan bisa dikecek an sukses, Mina maraso bangga jo dirinyo nan bisa malewati proses nan sangek banyak. Dan itu sadonyo karano doa mandeh Mina nan salalu mairiangi.
Satiok pagi, Nyo salalu manyempatan dirinyo untuak salalu manelpon mandehnyo nan barado dikampuang. Upik salalu bakato hal nan samo ka anak gadihnyo,”Jan lupo makan, jan talambek-talambek sumbayang, samangek baraja taruih. Mandeh ka mandoakan taruih.” Mandeh lah nan salalu mambuek Mina yakin untuak taruih samangek dan indak pernah manyarah.
Walapun hiduiknyo di kota indak mewah, Mina maraso salalu cukuik jo keadaannyo. Nyo labiah mamiliah mambali buku daripado baju baru, ataupun barang lainnyo nan indak paguno. Tapi ado pulo kok masonyo dimano Mina harus maagiah dirinyo hadiah, supayo tatek samangek. Mina ndak pernah maraso iri jo kawan-kawannyo nan acok duduak-duduak di café atau punyo talepon maha. Nyo tau, inyo indak harus manuruik an apo nan tajadi dilingkuangan nyo, karano nyo tau jo keadaan, sarato nyo punyo jalan hiduiknyo surang.
Di kampus, Mina ikuik talibek didalam proyek dokumentasi carito rakyaik Minangkabau. Nyo manulih ulang kisah-kisah tuo jo bahaso nan labiah rancak atau baru supayo bisa dibaco dek generasi mudo sakarang kini ko. Nyo kini sadang manyusun babarapo kumpulan puisi nan bajudul “Surek dari Bukik ka Balai”, nan rencananyo akan ditabik-an surang.
“Sastra indak hanyo sabateh tulisan sajo, tapi nyawo dek budayo awak”, keceknyo katiko manjadi pamateri di sabuah acara mambaco kampus.
Tapi bukan bararti pajalanan Mina salalu mulus atau lancar taruih. Ado pulo maso-maso inyo hampia manyarah jo keadaan nan dialaminyo, tarutamo katiko mandehnyo talambek mangirim pitih balanjo atau katiko inyo harus mamiliah antaro mambali buku atau mambayia les. Kadang Mina maraso nio manyarah juo karano tugas nyo nan banyak, sahinggo nyo payah dalam maatur waktu, nyo kapanekan karano mangarajoan sadonyo surang, mulai dari kuliah siang hari, buek tugas, maaja les, organisasi sarato kagiatan nan lainnyo. Tapi satiok maraso samangeknyo turun, nyo maingek muko mandehnyo nan panek tapi indak pernah manyarah sarato salalu tasanyum, apo pun keadaan nan tajadi. Jadi hal itulah nan mambuek Mina untuak salalu samangek satiok hari.
“Mandeh se indak pernah manyarah do, maso iyo denai manyarah hanyo karano sulik sakatiak?”, Denai harus samangek taruih, sampai dimano denai sukses, bisa mambanggaan urang gaek denai, sarato mambuktian kalau kuliah jo sukses itu indak harus salalu jo pitih banyak. Tapi jo kayakinan sarato usaho awak, baitu lah nan tapikia dek Mina.
Suatu hari katiko sadang tangah malam, Mina duduak sambia mancaliak kalua dari tinjawan kamar kosan nyo. Langik Padang nan galok, banyak bintang. Ditangannyo kini ado sabuah surek dari mandehnyo, surek nan ditulih tangan manggunoan kato-kato nan sadarhana, tapi mampunyoi makna nan dalam;
“ Mina , jaan maraso takuik nak. Mandeh disiko taruih mandoa-an. Jikok kau panek, laloklah nak. Kalau kau jatuah, jagolah. Tapi jan pernah baranti jo manyarah. Karano kau indak hanyo mambaok namo kau surang, tapi kau juo mambaok harapan mandeh, sarato anak-anak nan ado dikampuang awak ko nak, samangek taruih yo anak mandeh.
Aia mato Mina mulai kalua. Malam itu, nyo manulih puisi nan paliang indah sarato mamiliki makna nan paliang dalam didalam hiduiknyo.
Puisi Mina - “Untuak Mandeh”
“Mandeh, dikaki mandeh den lipek panek,
Dalam paluak mandeh denai basuo arah.
Mandeh nan mananam mimpi di tanah kariang,
Den tumbuah sairiang itu, walaupun langik acok indak bapihak.”
Mina tau, pajuangannyo alum salasai. Masih ado ampek semester lai. Tapi kini nyo labiah picayo diri. Inyo nio, katiko alah tamek, baliak ka kampuangnyo. Inyo nio mambuek “Pusat Sastra Nagari”, maaja anak-anak manulih, mambuek tampek mambaco nan rancak, sarato manjadian sastra sabagai kakuatan masyarakaik di kampuangnyo.
Inyo nio lo manulih novel tantang kisah mandehnyo, saurang padusi kampuang nan indak pernah manyarah jo keadaan hiduiknyo, taguah jo pandiriannyo, walaupun karajo hujan bapaneh disawah, itu dilakuan hanyo untuak anak-anaknyo bisa bamimpi labiah tinggi, sukses. Mandeh nan salalu maagiah samangek anaknyo, mandoakan anak nyo taruih, sarato bajuang mati-matian untuak bisa mambuek anaknyo sukses.
Bagi Mina, manjadi sarjana tu indak dijadian sabagai tujuan akhir, nyo nio manjadi jambatan. Dari kampuang ka kota. Dari carito ka artinyo. Dari maso lalu ka maso kamukonyo. Mandehnyo pun yakin kalau Mina bisa manjadi urang nan bantuak itu.
Cerpen ko mancaliak an kalau padusi, baiak itu mandeh (Upik) baitu pun anaknyo (Mina), bisa manjadi kuek dalam kaluarganyo, walaupun tabateh dek ekonomi, Mina jo mandehnyo bajuang jo karajo kareh, kaikhlasan, sarato pangorbanan. Mina manjadian pandidikan sabagi salah satu jalan untuak maubah Nasib kaluarganyo, dimano nyo yakin kalau pandidikan bisa dijadian sabagi jambatan untuak mambukak jalan manuju maso depan nan labiah elok. Jan pernah maraso malu jo baa asal-usul hiduik sabananyo, disiko Mina indak pernah manyuruak an identitas nyo kalau nyo barasa dari kampuang nan sadarhana. Kasadarhanaan indak alasan untuak Mina manyarah, Mina tatek yakin, sungguah-sungguah baraj sahinggo inyo bisa mandapekan beasiswa. Sapanjang hiduik Mina, Mandeh adolah sosok ibu nan manjadi palito, kakuatan. Doa mandeh salalu mairiangi langkah Mina. Cerpen ko maingekan ka awak basamo baitu pantiangnyo restu sarato doa sari urang gaek di satiok pajalanan hiduik nan awak Jalani. Di maso kini ko banyak anak mudo nan lupo jo identitasnyo, tapi disiko mina manjadian sastra sastra Minangkabau sabagai sabuah jalan dalm pajuangan.
Mina indak hanyo nio manjadi sabateh sarjana, tapi labiah dari itu, inyo nio manjadi urang bisa maubah kahiduppan dikampuangnyo untuak maso kamuko. Malalui carito ko, awak ndk hanyo diajak untuak bapikia kalau pandidikan indak hanyo sabateh ijazah sajo, tapi tantang baapo caro awak dalam mamaknai bapo kahidupan nan sabananyo, maharagoi budayo nan ado, sarato mambuek maso kamuko labiak elok dari sabalumnyo.