Pulang Ka Kampuang
Oleh : Rahul Adelson, Mahasiswa Sastra Minangkabau, Universitas andalas
Langik pagi di Nagari Singgalang masih di tutuik i kabuik nan tipih. Awan manggantung randah di ateh bukuik, ambun mambasahi rumpuik di tapi jalan setapak nan biaso ambo lalui wakatu ambo masih ketek. Udaro kampuang masih sarupo dulu sajuak, panuah jo aroma tanah basah nan mambangkikan katanangan hati. Suaro jangkiak jo kokok ayam sahuik-manyauik dari kejauhan, manyambuik datangnyo hari nan baru.
Di ujuang mata, Gunuang Singgalang nampak manangah jo puncaknyo nan disalimuik awan putiah. Gunuang itu sabalunnyo tampek ambo manaruih rindu sakarang, indak ado nan bisa manggapai perasaan itu.
Oto taravel nan ambo tumpangi malambek katiko mamasuak jalan utama kampuang. Hati ambo badatak. Raso nan lamo indak tatarimo kini baliak, ado perasaan angek, rindu, jo haru bacampua manjadi ciek. Di kaco oto, angin pagi nan sajuak manyambuang masuk, mambau aroma dapuah dari rumah-rumah warga. Suaro dapua jo asoknyo mambuek ingek ambo ka ibu, nan biaso mamasak sarapan sabalun ambo pai sakolah.
Supir taravel mancaliak ambo dari kaco spion.
“Lamo bana indak pulang, diak?” tanyo nyo.
Ambo mangangguk lambek. “Alah duo tahun labiah, Pak.”
“Baa rasonyo?” tanyonyo baliak, nyo galak.
Ambo senyum. “Indak bisa dijalehan, Pak. Rasonyo... hati ko sabana indak tahan manahan rindu jo kampuang halaman.”
Oto baranti di mungko rumah gadang kaluarga. Di sinan Ibu jo Apak tagak baduo urang nan ambo rindu bana, sabalunnyo hanyo hadir dalam angan. Mungkonyo basah dek ambun pagi, atau mungkin dek aia mato haru nan indak bisa disambunyian. Ambo mambuka pintu oto, turun dari oto malangkah lambek-lambek ka arah inyo duo.
Langkah ambo lambek tapi pasti. Iko bukan hanya langkah baliak ka kampuang, tapi baliak ka diri ambo nan alah lamo tingga di rantau. Katiko sampai di mungkonyo, Ibu lansuang mamaluak ambo. Paluakannyo ko masih samo arek, angek, panuah kasih sayang. Dalam paluakan itu, ambo maraso ambo ketek baliak. Aia mato ibu jatuh badarai, tapi senyumnyo mambuek hati ambo tagang.
“Alah pulang juo anak Ibu... Ibu ndak sangko hari ko tibo juo,” katanya pelan.
Ambo indak sanggup mancari kato. Ambo paluk ibuk baliak, kuat-kuat. Di balakang Ibu, Apak tagak sambia mancaliak haru, tapi ambo tahu, di dalamnyo ado raso rindu nan dalam.
“Apak sehat?” tanyo ambo.
“Insha Allah sehat... Apak ndak banyak karajo lai, tapi sabalun ang pulang, rasanyo badan Apak alah lapeh. Kini ang pulang, Apak raso hidup baliak,” ujarnyo sambia manapuak bahu ambo.
Kami masuak ka dalam rumah gadang. Suasano di dalamnyo masih sarupo dulu: tiang kayu nan alah barubah warna dek umua, loteng tinggi jo langik-langik kayu nan barek, bau kayu tuo bacampua jo baun masakan Ibu dari dapua. Di dindiang rumah, masih tapajang foto-foto lamo. Di sinan ado foto ambo waktu SD, ado pulo foto kaluarga gadang pas baralek mamak waktu batangak pangulu limo baleh tahun lalu.
Ambo duduak di suduik rumah, tampek nan dulu biaso ambo pakai untuak mambaco buku atau mandanga Ibu bacarito kaba Minangkabau. Ibu pai kadapua, ndak lamo manampakkan diri baliak jo secangkir teh talua di tangannyo.
"Ang masih ingek jo raso teh talua nan Ibu buek dulu?" tanyonyo galak.
"Ingek, Bu. Raso nyo indak ka dapek di kota doh," jawab ambo sambia managuak teh nan masih hangek tu.
Teh itu rasonyo manganang kanangan. Ndak banyak kecek, tapi nan tadanga hanyo suaro sendok ketek nan baradu jo gelas nan babunyi..
Kamudian, ibu manuju ka kamar lamo ambo. Tampek lalok ambo dulu jo kelambu motif bungo tuo nan tapasang rapi, rak buku nan masih manyimpan novel jo buku-buku pelajaran maso SMA dulu, bahkan boneka ketek nan dulu jadi kawan lalok ambo masih tagantuang di dindiang.
"Amaik, kamar ang Ibu indak ubah. Kadang-kadang Ibu masuak, duduak sebanta, lalu berdoa: ‘Ya Allah, pulangkanlah anak ambo...’"
Aia mato ambo jatuh badarai. Ambo paluk Ibu baliak, kali ko labiah arek dari sabalunnyo. Raso salah mambayang-bayang. Tapi Ibu indak pernah manyalahan, apolagi berang-berang. Inyo hanyo manunggu jo hati saba.
Di malamnyo, kami makan basamo di dapua. Apak bacarito tentang ladang, hasil panen nan mulai baruruang, sawah nan alah dialiah fungsinyo. Ambo mandanga, tapi hati sakik lidah ndak bisa manyecek. Apak indak manyalahkan sia-sia, tapi mato nyo mancaliak kosong ka luar jendela, cukup manunjuakkan raso nan tapandam dalam.
"Ang dulu barlari-lari di sawah ko. Kini sawahnyo alah dijua, tinggal tanah kosong," ujar Apak.
Ambo mamacik tangan Apak. "Kalau Apak rido, ambo ingin baliak..mancaliakan kampuang kito."
Di pagi harinyo, sabalun matahari manampakkan diri dari balik gunuang, ambo indak saba pai bajalan kaki malalui jalan setapak nan dulu biaso ambo lalui wakatu ketek. Jalan itu, dulunyo, tampek ambo basepeda jo kawan-kawan, tampek main galak-galak. Kini, jalan tu alah agak gadang, tapi langang. Rumah-rumah kayu alah barubah manjadi bangunan bata, batingkek duo. Udaro pagi masih sajuak, tapi suasano indak samo.
Di pasa lamo, hanya sabagian urang mangaleh nan masih batahan. Kadai kopi Pak Rajo masih ado, tapi ndak seramai dulu. Dulu, suara gelak-galak jo debat hangek dari urang-urang tuo. Di situ mangumpua dari pagi sampai siang sambia minum kopi. Kini hanya duo urang tuo nan duduk, main domino,sambia minum kopi dalam diam.
Ambo mandakek ka urang tu
“amaik? Ang amaik kan, anak si Marni?” tanyo dari inyo sambia memicingkan mato.
“iyo pak, Alah lamo bana ambo ndak pulang,” jawek ambo sambia manyalami tangan urang tu.
“Ndak disango anak kampuang nan pandai ko masih ingek pulang,” sahut satunyo lai.
Kami bacarito saketek, manganang carito wakatu ambo ketek. Cerito tentang kawan-kawan nan kini alah banyuak nan di rantau, ado nan barumah tangga di kota, ado nan indak pulang-pulang lai. Urang tuo tu maangguak, “Kini nan tinggal di kampuang cuman nan tuo-tuo sajo diang” ujarnyo.
Dari pasa, ambo taruih malangkah ka surau tuo. Surau nan dulunyo ramai di sinan ambo dulu mangaji, balajar silek, dan baraja Manahan lap wakatu bulan puaso. Kini surau tu tampak kusam, catnyo banyak nan alah puda, di terasnyo hanya ado duo anak ketek duduk main hp.
“indak baraja silek lai diak?” tanyo ambo iseng.
Anak-anak tu hanyo mancaliak, lalu baliak kalayar hp baliak. Dunia maraka alah manjawek. Hati ambo sakik. Apokah emang saketek ko harago tradisi kini? Atau kito nan alah lamo diam, indak batindak, indak melestarikannyo?
Sore harinyo, ambo pai ka tapi sawah. Dulu di sinan ambo jo kawan-kawan main di sore harinyo, sambia manangkok capuang dan mandangaan suaro buruang. Kini sabagian sawah alah dialihkan fungsinyo, nan dulunyo sawah untuak mananam padi kini alah manjadi bangunan ruko-ruko nan basusun di tapinyo. Papan gadang tagantua: "Tanah Dijua – Lokasi Strategis, Siap Bangun." Ambo mancaliak lamo. Ladang nan dulu bawarna hijau kini hanyolah kenangan. Kalau dibiakan, baliak lima atau sapuluah tahun lai, bisa jadi kampuang ko indak bedan jo kota. Dan disitu lah ambo sadar: ambo indak bisa hanya manjadi penonton.
Ambo harus mamiliah ikut untuak barubahan, atau manjadi bagian dari parubahan nan manjadikan nilai-nilai lama indak manjadi hilang.
Baruh duo hari ambo pulang, ambo dapek undangan untuak mahadiri acara turun mandi anak dari Riko jo Nini, kawan seangkatan ambo nan kini tinggal di kampuang. Acara itu digelar di Batang Singggalng, batang aia ketek nan ado di nagari ambo. Dulu tampek ambo mandi-mandi jo tampek ambo mamanciang ikan.
Di pagi harinyo, ambo jalan ka lokasi acara. Ibu-ibu alah banyak nan datang, bararak jo kain saruang, baju kurung, jo dulang nan dijujuang di kapalo. Dulang tu nan barisi: aia bunga rampai, daun siriah, bareh kunyik, pisang, kain putih, jo perlengkapan adat nan lainnyo. Dulang tu akan disusun rapi di pinggir batang aia nan jernih.
Anak bayi itu dibao jo ninik mamaknyo ditimang angkuik-angkuik, dibalut kain batik. Dendang dendang lamo dinyanyian lambek-lambek, nyanyi jo do’a dibacokan, anak itu diturun ka dalam aia nan janiah jo sejuk. Bareh kunyik diserakan ka permukaan aia, aia bunga disiramkan lambek-lambek ka ubun-ubun. Suasana haniang. Hanyo suara aia jo angin nan tadanga sambia mambaok ketenangan.
Ambo tadiam jo maraso haru. Sederhana, tapi sakral bana. Tradisi tu di ibaraikan janji urang Minang jo alam hidup nan baraja dari alam.manjadi satu jo batang aia, ka tanah dan ka pusako. Sasudah acara, kami makan basamo. Lamak bana: ado lamang tapai, gulai ikan, palai bada, katupek pitalah. Makan bajamba, duduk baselo, bacarito. Ambo duduk di sisi Pak Datuak Gindo Marajo, salah satu datuak tuo di kampuang.
“Ang raso, anak-anak kini masih paham ndak, jo makna dari adat nan digelar ko, amaik?” tanyonyo pelan.
Ambo sambia bapikia. “Sabagian ndak tahu, sabagian indak paduli. Tapi sabagian lai alah mulai sadar. Tapi... indak banyak nan mamulai.”
Beliau maangguak lambek. “Itulah, diang. Nan salah ndak usah disalahan, tapi kito nan tahu nan harus mamulainyo. Kalau indak, kampuang kito ko akan jadi kanangan kosong.”
Kato-kato nyo mambuek ati ambo badatak. Bukan hanyo pasan, tapi panggilan.
Bisuak harinyo, ambo mahadiri baralek gadang di rumah salah satu datuak. Anaknyo ka diangkat jadi pangulu baru. Acaronyo rami: ado tambua tansa, randai, tari piriang, silek. Anak-anak muda mulai tampil, walau masih cangguang. Tapi, ambo caliak ado sumangaik di matonyo. Mungkin nan dibutuahannyo indak hanyo diajari, tapi ruang untuak tampil, untuak magaiah tahu kalau budaya nyo ko masih inyo jago.
Diri acara tu, ambo basobok jo Uni Leli, nan kini manjadi guru SD nan dulunyo kawan sekolah. Kami duduak di lapiak, manonton penampilan randai.
“ancak acaranyo, ya?” ujarnyo.
“ancak. Tapi labiah ancak kalau diadokan rutin sakali saminggu, indak hanyo pas baralek sajo.”
inyo maangguak. “Kalau ang nio, kito bisa buek grup belajar randai untuk anak-anak sekolah. Ambo siap bantu.”
Ambo galak. “itu rancak banamah, pulang kampuang. indak hanyo baliak, tapi bisa manjadi bagian dari parubahan.”
Malam nyo, ambo duduk di loteng rumah gadang. Angin malam barambuih dari salo-salo papan, mambaok suaro alam nan alah lamo indak ambo rasoan: sayuik-sayuik tandanga suaro katak di sawah, dantiangan kentongan ronda, jo sesekali lolongan anjing dari kajauhan. Di langik, bintang bataburan. Ambo mancaliak langik tu lamo, batanyo dalam ati apo nan sabananyo ambo cari?
Tibo-tibo hp ambo babunyi. Ado pasan masuak dari atasan di kantor:
"Selamat, amaik. Promosi ke posisi Manajer Wilayah sudah disetujui. Kami tunggu di rapat Senin depan. Satu langkah lebih dekat ke Eropa."
Ambo baco ulang. Biaso nyo, ambo ka melonjak senang. Iko impian ambo dari dulu — karir di kota, kemungkinan ditugaske ke luar negeri. Tapi malam tu, dada ambo sesak. Tangannyo bargetar. Ambo pandangi ke bawah, ka dapua rumah gadang. Lampu temaram masih nyalo, aroma kayu bakar jo rendang masih terasa dari siang tadi.
Ambo pejamkan mata, ingek suara Pak Datuak waktu siang tadi:
"Kalau ndak awak nan pulang, siapa nan ka jago kampuang ko?"
Bayangan sawah nan dijua, surau nan langang, randai nan tampil sakali sakali, mambayang dikapalo ambo. Di kota, emang ado sadonyo: nyaman, canggih, cepat. Tapi kosong. Ambo ingek mimpi ambo nan acok tibo salamo ko, ambo tagak di simpang duo: ciek jalan aspal nan ancak, ka kota nan tinggi batingkek, cieklai jalan tanah ketek, masuak ka kampuang. Dalam mimpi tu, ambo hanyop tagak diam. indak maju, indak mamiliah. Tapi malam itu, ambo sadar: ambo indak harus maninggaan salah ciek jalan ko. Ambo bisa teruih karajo di kota, tapi hati, niaik, jo satangah waktu ambo, harus pulang untuak kampuang, untuak budaya, untuak harato nan indak tagant dek gaji.
Ambo buka laptop. Ambo mulai manyusun konsep program ketekl:
Mambuek komunitas seni anak nagari
Menyusun jadwal latihan silek jo randai di kampuang
Mambuek kanal digital untuak dokumentasikan budaya kampuang
Layar laptop hiduik tarang di tengah malam nan sunyi. Di jendela, bayangan ambo nan marupo, mato nan dalam, nampak duo hal majadi ciek: anak parantau jo anak kampuang jo nagari nan ndak bisa lapeh dari asalnyo.
Pagi harinyo, ambo malangkaan kaki ka balai pemuda nan alah lamo kosong. Bangunan nyo sederhana dinding papan, sabagian lapuk karano lumuik. Dulu tampek latihan randai, silek, sakali-kali tempat berkumpua. Kini hanyo sarang laba-laba nan tingga. Tapi ambo indak surang. Ado Adi, anak muda nan tadi basuyo di lapai kopi, samo Reni, adik kelas SMA nan kini aktif jadi relawan pendidikan.
“awak mulai se dari siko dulu Uda,” kecek Adi sambia manyapu lantai. “Ndak usah manunggu bantuan dari kabupaten somo provinsi. Nan penting ado niaik.”
Kami mambuek kelompok nan kami namoan Sanggar Anak Nagari. Kegiatan pertamo iyolah latihan randai jo silek untuak anak-anak SD. Kami buek surek untuak kapalo sekolah, maminta izin latihan sore seminggu duo kali. kironyo, responnyo lua biaso. Lebiah dari duo puluh anak mendaftar. Jo samangat nan manyala-nyala. Latihan partamo di halaman surau. Langik mendung, tapi semangat anak-anak angek. Inyo baraja langkah silek dasar, manapuak tangan ka paho sambia manyabuik an;
“Elok langkah, indak mamiliah,
Elok adaik kito, awak basandikan marwah.”
Ambo tagak di suduik, mancaliak anak-anak latihan, senyum. ikolah langkah partamo nan ketek, tapi bararti. Iko indak hanyo tentang gerak, tapi iko warisan, rasa punyo, jo marwah kampuang. indak lamo sasudah latihan silek. Kami jalehan pulo program Bacaan Sabalun Magrib anak-anak dikumpua di surau sabalun waktu sumbayang, untuak mambaco buku, baraja adat, jo mandanga carito kaba. Ibu-ibu manolong mamasak kue sarikayo, goreng pisang, jo teh manih. Para niniak mamak nan lamo diam, kini barani tampil, maajaan petatah-petitih, jo jalan batanggo adat basandi syarak.
Suatu sore, Pak Datuak datang ka surau. Inyo ndak banyak cakap. Hanyo manyau ambo di tengah latihan, lalu manepuk pundak ambo sambia berbisik:
“Ang indak pulang koson doh maik. Tapi waang baliak jo makna.”
Malam nyo, ambo mabuek di buku harian:
“Satu langkah ketek hari ko, bisa jadi nyawo untuak adaik bisuaknyo.”
Malam harinyo hujan turun rinai. Di teras rumah gadang, ambo duduak basamo Uni Leli. Kami baru baliak dari latihan randai. Anak-anak makin rancak: ado nan alah bisa badendang, ado nan mulai barani tampil ketek-ketek di acara perpisahan sekolah.
Kami duduak baduo, jo teh angek jo pisang goreng buatan Ibu.
“Ambo ndak sangko doh, maik,” kecek Uni. “Kampuang awak bisa rami baliak, wak sangko ka akan langang taruih.”
“Karano masih ado nan peduli, Uni,” jawek ambo. “Kadang kito hanyo manyabuik an marubah, tapi indak ado kegiatan untuak marubahan nan awak karajoan.”
“Ang masih samo. Dulu diam, tapi banyak maminteh. Dulu awak pikir ang ka lupo kampuang karano sibuk di kota. Tapi kini... awak tahu, urang rantau nan paling sayang kampuang nan piyolah urang nan pulang jo niat.”
Kami galak--galak ketek
“Uni masih ingek lomba pidato adat waktu SMP?” tanyo ambo.
Inyo galak. “Ang juaro satu! Tapi niru suara Pak Datuak sampai urang kampuang ketawa. Kato urang: ‘Anak ko, pandai bana maniru...’”
Kami galak-galak dimalam hari. Tapi dalam galak tu, ado ruang kosong nan lambek-lambek taiisi baliak dek ingatan, cinta, jo niat nan tulus. Api dalam diri Uni Leli manjadi semangat untuak manjago budaya makin terang. Ambo pandangi nyo lamo.
“Uni,” tanyo ambo ciek, “kalau Uni nio... ambo ingin kito basamo. Ndak hanya dalam randai jo sanggar, tapi dalam perjalanan manjago kampuang dari hati nan sabana-sabana sayang.”
Uni diam sabanta, lalu senyum, lalu mangguak lambek.
Hari terakhir di kampuang datang labiah capek dari nan ambo sangko. Pagi itu, ambo bakameh. Kabuik nan masih manutuik bukik, seperti ndak rela ambo tingga. Ibu mamasak makanan favorit ambo lontong sayua jo rendang. Inyo ndak banyak mangecek, hanyo pandangi ambo dalam, jo mato nan manampuang ribuan kato nan indak bisa inyo kecek an. Apak duduk di tangga rumah gadang, mancaliak sawah nan mulai kuning. Di tangan inyo, ado kain songket tuo nan dulu dipakai dek kakek wakatu jadi penghulu.
“Iko untuak ang, maik,” katonyo. “iko bukan hanyo kain biaso, tapi marwah. Andok anlah, dan pakailah waktu ang baranang di ranah urang.”
Ambo tarimo kain itu jo takzim. Iko bukan hanya pusako, tapi amanah. Tando nyo ambo indak hanyo anaknyo, tapi pewaris nilai kampuang.
Sabalun baliak, ambo pai ka surau. Anak-anak alah menunggu, padahal maraka tahu siangnyo ambo ka maninggaannyo. Inyo manyanyi dendang baru nan inyo pelajari.
“Manjalani jalan ka rantau,
Tapi kampuang di dalam kalbu,
Indak alah den lupa jo janji,
Pulang baliak mambangun nagari.”
Suarony parau-parau sagetek, tapi... dada ambo sasak. Aia mato jatuh basah, ndak bisa dibendung.
Ambo mintak izin ciek-ciek, ka Ibu, ka Apak, ka Uni Leli, ka anak-anak sanggar, ka Pak Datuak, ka sawah, ka gunuang, ka sadonyo nan sabalunnyo hanya jadi kenangan, kini jadi panggilan. Waktu oto barangkek maningga kampuang, ambo mancaliak ka belakang. Rumah gadang manjadi ketek dalam pancaliak an, tapi... manjadi gadang dalam hati. Di pundak, kain songket. Di dada, kampuang.
Di pesawat nan mambao ambo baliak ka kota, ambo duduk di sisi jandela. Daratan Sumatra lambek-lambek di lupiti dek awan. Tapi pikiran ambo masih tinggal di kampuang. Di rumah gadang. Di surau tuo. Di sawah nan hijau . Di suaro Ibu. Di mata anak-anak nan baru bisa dendang jo langkah silek.
Ambo ambiak buku catatan ambo, ambo tulih di halaman paling belakang
“Pulang bukan hanya tentang baliak jo badan, tapi pulang iyolah caro hati manjapuik aka, manjago warisan dan mananam harapan baru di tanah sendiri.”
Kampuang halaman indak hany tampek nan ditinggaan, tapi tampek nan manunggu. Tampek nan bisa mambukaan pintu, tampek nan mangatoan harapan. Dan selama hati masih hiduik jo cinta ka tanah lahia, mako kampuang akan taruih hiduik dalam adat, budaya, dan nilai nan kito jago.
Ambo caliak awan nan malayang. Di baliknyo, mungkin Gunuang Singgalang maimbau namo ambo. Mungkin suaro tambua tansa babunyi dalam diam. Mungkin surau tuo babisik lambek:
“Pulannglah, maik... Pulanglah kalau hati ang masih untuak kampuang.”
Dan ambo manjawek dalam hati:
` “Ambo akan baliak. Selalu.”