Pulangkanlah Denai Ka Ranah
Oleh : Rahma Wulandari, Mahasiswa Universitas Andalas
Angin siang dari gunuang Marapi manyapu halaman rumah adaik milik kaluarga Sutan Malin. Daun-daun kariang tabang, baserak-serak di pondasi rumah tuo, tagak bangga tapi malando kesepian nan indak takatokan. Di beranda, duduak padusi gaek mamakai salendang batiak nan lah lusuah. Namonyo Mak Unai, ibu dari pihak ibu suku Piliang.
“Mak, angin di kampuang ko masih bantuak dulu,” kecek Rani, cucu Mak Unai nan baru pulang dari Jakarta sasudah sapuluah tahun marantau.
Mak Unai hanyo maangguak-angguak lambek, matonyo madok ka arah sawah nan lah mulai manguniang. “Angin kampuang indak pernah barubah doh nak. Cuma urang-urang tu indak tau lai jalan pulang.
“ Rani diam sajo. Kato Mak Unai manapuak jantuangnyo. Pulangnyo bukan karano taragak, tapi karano ado kaba rumah adat tu ka dijua dek salah surang ibu dari garih kamanakannyo nan tingga di Padang. Rumah tu akan diubah manjadi lapau kontemporer jo ornamen etnis Minang nan hanyo dijadikan lampiran.
“Rani indak pulang untuak manumpang doh, Mak,” kecek Rani lirih, ampia sarupo jo bisiak.
Mak Unai mamuta kapalo. “Lalu baa kok pulang?
” Rani maambiak angok. “Untuak mamilah-milah dokumen tanah. Kecek Inyiak Adi, hasia rumah ko ka dibagi-bagi ka sadonyo keponakan jo kamanakan. Kini saatnyo awak ikuik zaman, Mak.
“ Gaek tu tagalak paik. “Zaman mungkin maju, tapi indak bisa awak mancabuiknyo. Rumah Gadang bukan rumah biaso. Iko simbol martabat marga. Tampek anak jo keponakan babaliak, tampek batapa, tampek maota, tampek musyawarah.”
Rani tau kalau satiok kato nan kalua dari muluik Mak Unai bukan hanyo kato urang tuonyo sajo. Itu suaro tradisi nan lah lupo dek inyo. Takana di inyo wakatu ketek, inyo main di halaman ko, balari-lari di bawah batang kayu tinggi nan manopang rumah. Tapi sajak ayahnyo—urang Jawa nan manikah jo amaknyo—mamindahan mereka ka Jakarta, sadonyo lambek-lambek pudar sarupo lukisan nan lah pudar dek hujan.Di kota, inyo gadang sabagai padusi moderen. Inyo indak bisa lai babahaso Minang. Lidahnyo labiah fasiah malafazkan istilah manajemen jo investasi daripado mamangan atau pepatah-petitih. Tapi malam ko, di bawah langik nan dihiasi bintang, inyo maraso sarupo anak nan lah kahilangan induak kandungnyo.
Bisuaknyo, diadokan rapek masyarakat. Di dalam rumah gadang, mamak-mamak dari babagai cabang duduak basilang kaki di lantai. Rani duduak di sampiang, mancaliak baa bahaso tradisional tu mangalir dari muluik urang tuo-tuo.
“Rumah gadang ko indak milik surang urang doh,” kecek Datuk Bagindo, mamak nan paliang tuo. “Itu milik rakyaik. Kalau ka dijua, indak hanyo masalah satuju atau indak. Iko masalah apo mukasuik rumah gadang tu untuak awak kasadonyo.”
Inyiak Adi, satu-satunyo nan mandorong untuak manjua, mancelah. “Indak bisa awak manjago bangunan lamo nan indak ado urang lai. Biaya perawatannyo maha. Anak-anak jaman kini indak namuah tingga di kampuang lai. Apo gunonyo manjago rumah kosong?”
“Kalau baitu, untuak apo hasil panjualan tu?” Batanyo Datuk Bagindo.
“Untuak dibagi-bagi. Masing-masing keponakan waang bisa mamakainyo sasuai jo kabutuhan. Bukankah itu labiah baguno?”
Suasana rapek manjadi tagang. Rani mancaliak wajah-wajah nan dulunyo jadi asiang dek inyo. Indak bisa lai inyo icak-icak jadi panonton.
Nyo tagak.
“Ambo tau, ambo urang kota kini,” keceknyo kareh. “Tapi ambo juo keponakan di rumah ko. Dan ambo tau, rumah gadang tu bukan hanyo kayu jo atok sajo. Disikolah ambo partamo kali baraja apo itu keluarga. Disikolah ambo manyimpan kenangan jo amak ambo, jo nenek ambo, jo carito-carito nan mambuek ambo tahu siapo ambo.”
Rani baranti sabanta, manahan aia mato. “Kalau rumah ko dijua, indak bangunannyo sajo nan ilang. Nan ilang adolah jati diri awak.”
Ado haniang sajo. Bahkan Mak Unai nampak takajuik mandanga pambelaan tu. Inyiak Adi tampak muram, samantaro Datuk Bagindo maangguak-angguak lambek.
“Den nio rumah ko dijago. Indak harus dihuni tiok hari. Tapi bialah jadi tampek pulang kampuang katiko lebaran, katiko maningga, katiko baralek, katiko anak jo keponakan paralu tampek balinduang,” sambuang Rani.
Rapek tu salasai tanpa ado kaputusan nan pasti. Tapi sajak malam tu, indak ado urang nan mangecek tantang panjualan tu lai.
Hari-hari barikuiknyo, Rani mamiliah untuak tingga labiah lamo di kampuang. Baliau mambarasiahan rumah adat jo tetangga. Anak mudo mulai datang, baraja silek di halaman sarupo jaman saisuak. Saurang kakek gaek maajak inyo duduak di lapau dan mancaritokan asa-usua nagari mereka.
Baliau juo mulai mangecek jo bahaso Minang, walaupun masih ragu-ragu. Tapi itu indak baa doh. Inyo baraja mangunyah urek-urek nan lah lamo inyo cabuik surang.
Suatu siang, katiko Mak Unai duduak mananun, Rani mandakek ka Mak Unai.
“Mak,” keceknyo. “Bisa Rani tingga di siko sabanta?”
Mak Unai tasengeang, mancaliak ka langik nan lah mulai kalam. “Kampuang indak kampuang kalau indak ado urang pulang. Pulanglah sayang. Rumah adat kini hiduik baliak.”
Dan untuak partamo kalinyo dalam sapuluah tahun, Rani maraso utuh. Inyo indak lai urang asiang di tanah airnyo. Inyo lah manamukan jalan, bukan ka maso lalu, tapi ka urek-urek nan inyo sangko alah mati.
Hari ka hari, udaro kampuang mambaok aroma baru. Bukan aroma kota atau modernitas nan mamaso masuak, tapi roh lamo nan dibangkikkan baliak. Rani kini bukan Cuma cucu Mak Unai. Baliau mulai dipanggia dek anak-anak kampuang sabagai “Uni Rani.” Namonyo baliak masuak dalam daftar keponakan nan aktif di masyarakaik.
Suatu malam Jumaik, sasudah sumbayang Maghrib, diadokan pulo patamuan baliak di rumah sumbayang lamo di ujuang kampuang. Kali ko, bukan soal manjua rumah adat, tapi soal rencana Rani.
“Ambo nio mambukak ruang baca di sampiang rumah adat,” kecek Rani ka mamak jo niniak mamak masyarakaik. “Indak perpustakaan gadang, hanyo suduik ketek tampek anak-anak mambaco buku, baraja manulih, dan baraja tantang adaik surang-surang.”
Urang-urang tu tadiam sakutiko. Lalu salah surang mamak batanyo, “Bukankah Uni tingga di Jakarta? Apokoh iko akan sarupo proyek-proyek kota nan datang dan kudian ilang sasudah foto-fotonyo di ambiak?”
Rani senyum-senyum. Pertanyaan tu padiah, tapi wajar. Lah lamo inyo indak ado di tanah ko.
“Ambo tau ambo lah lamo pai. Tapi kali ko ambo indak datang sabagai urang kota. Ambo datang sabagai keponakan. Ambo ingin tingga. Indak salamonyo, tapi cukuik lamo untuak mambuek sesuatu tumbuah. Bukan ambo surang nan ka mauruihnyo, tapi kito sadonyo.”
Mak Unai nan duduak di barisan paliang balakang malangkah lambek-lambek ka muko. Jo suaro randah tapi tegas inyo bakato, “Ambo lah tuo, mungkin sabanta lai ambo ka diambiak dek Tuhan. Tapi sabalun itu tajadi, ambo ingin mancaliak rumah adat ko hiduik baliak. Kalau Rani ingin manjadi bagian dari itu, ambo sanang. Karano indak sadonyo anak jo keponakan bisa pulang mambaok cahayo.”
Rapek tu adolah awal dari parubahan. Bukan parubahan gadang nan mambongkar tradisi, tapi parubahan ketek nan mambangkikkan baliak nilai-nilai. Ruang bacaan tagak sacaro sederhana. Babarapo rak kayu, lapiak pandan, jo buku-buku nan dibaok Rani dari kota.
Anak-anak datang. Mareka mambaco sambia duduak basilang kaki. Kadang-kadang guru honor dari SD satampek juo datang. Babarapo kali, ibu-ibu datang mambaok kue dan duduak basamo-samo. Mereka mulai picayo baso apo nan dibaok Rani bukanlah gaya iduik kota, tapi angok baru untuak adat lamo.
Namun, indak sadonyo satuju.
Suatu malam, datanglah Inyiak Adi. Inyo duduak di muko rumah, jo ekspresi gelisah.
“Rani,” keceknyo. “Tau waang, katiko amak waang pai dari kampuang, den nan paliang berang. Inyo manikah jo urang lua, sudah tu manggadangkan waang jauah dari awak. Tapi den diam sajo dek amak waang sanang.”
Rani hanyo manurunkan kapalonyo.
“Indak ambo banci jo waang. Ambo hanyo takuik. Takuik mancaliak kampuang ko samakin sepi, samakin diabaikan. Katiko waang pulang, den sangko waang hanyo mambagi pusako. Tanyato waang datang mambaok harapan. Tapi harapan tu juo manakuikkan, karano bisa gagal.”
Rani senyum saketek. “Kalau awak takuik gagal, awak indak ka pernah mamulai doh Inyiak.”
Inyiak Adi mancaliak ka arah sawah. “Lai yakin waang ndak nio baliak ka kota?”
“Ado nan hilang di kota, Inyiak. Dan ambo dapekkan di siko.”
Inyiak Adi indak manjawek. Tapi malam tu, inyo mambawo anak bungsunyo ka ruang baca. Mereka mambaco buku tentang carito rakyat Minangkabau basamo-samo.
Wakatu bajalan. Rani mulai akrab jo banyak hal nan sabalunnyo asiang baginyo. Inyo baraja randai dari kalompok pamuda. Inyo sato pulo bakarajo mambarasiahan kampuang. Inyo bahkan mulai mambantu proses gala batagak untuak surang mamak nan diadopsi dek masyarakaik.
Pado suatu katiko, kutiko acara pernikahan adat nan diadokan di kampuang sabalah, Rani dimintak jadi juru mudi, mambaco salam adat. Nyo gugup, tapi Mak Unai mambimbiang.
“Tradisi tu bukan hafalan, tapi pamahaman. Rasokanlah kato-kato tu, mako waang akan mangarati jo aratinyo,” kecek Mak Unai.
Dan batua, katiko Rani mambaco kalimat-kalimat tradisional tu jo bahaso Minangkabau nan kaku tapi nekat, sadonyo hadirin mancaliaknyo jo kagum. Sampai ado nan bacucuran aia mato. Mereka mancaliak generasi baru masih bisa manaruihkan tradisi tanpa kahilangan jati diri.
Namun, iduik di kampuang indak salalu damai. Sabuah perusahaan panambangan ameh mulai mamandang bukik-bukik di tapi nagari. Mereka bajanji lapangan karajo jo dana pembangunan.
Ado nan mudo-mudo tu tagoda. Bahkan ado mamak nan mulai bacarito tantang “masa depan nan labiah cerah.”
Rani tau iko ujian gadang. Inyo lalu mangusulkan diskusi tabukak di rumah gadang. Sagalo tingkek hadir, tamasuak wakil perusahaan.
“Kalau tambang ko maju, awak bisa punyo jalan gadang, lapangan karajo, bahkan pitih untuak mambangun sikola jo musajik,” kato wakil perusahaan tu.
Rani mananggapi jo tanang. “Lalu apo nan ka tingga sasudah limo baleh tahun lai? Bukik rusak, aia polusi, dan tanah adat awak indak subur lai?”
Debat panjang tajadi. Rani indak malarang pambangunan, tapi inyo manulak kahancuran. Inyo mangusulkan pariwisata pribumi nan babasis masyarakaik sabagai alternatif. Inyo mampakenalkan model dari kampuang lain nan alah sukses mangambangkan homestay jo pelatihan budaya.
Baansua-ansua masyarakaik mulai mangarati. Kampuang manulak tambang tu, dan mamiliah jalan nan labiah bakalanjutan. Rumah gadang mareka manjadi pusek kagiatan, tampek palatihan jo patamuan adaik. Anak mudo babaliak, indak hanyo sabagai turis, tapi sabagai agen parubahan.
Babarapo tahun kamudian, kutiko Mak Unai maningga, dikampuang maadokan acara pemakaman gadang. Sadonyo datang. Bahkan nan tingga di Malaysia jo Singapura pun babaliak. Bakumpua di bawah atok rumah adaik, manangih mangana-ngana.
Di tangah ratok tu, Rani tagak di beranda. Kali ko, inyo indak maraso asiang. Baliau adolah bagian dari tanah ko.
Sabalun maningga, Mak Unai maninggakan pasan tatulih: “Rani, kamanakan den, waang babaliak pulang, kini rumah lah mangambang di batang tarandam. Waang pulang mancari asa, kini asa indak hilang. Jago rumah gadang, jago nagari, jago diri.”
Rani manangih mambaco surek tu. Tapi aia matonyo bukan karano kahilangan, tapi karano basyukur alah babaliak sabalun talambek.
Batahun-tahun balalu. Rani manikah jo laki-laki Minang dari keluarga tetangga. Inyo manggadangan anaknyo di kampuang. Tapi inyo indak manulak kamungkinan untuak mengenal dunia. Inyo maaja anak-anaknyo bahaso Inggirih jo bahaso Minang pado wakatu nan samo. Baliau picayo: modern indak harus mambuang tradisi, dan tradisi indak harus mambanci kamajuan.
Ruang bacaan tu kini lah manjadi pusek budaya ketek. Tiok minggu, ado kelas silek, kelas randai, jo diskusi adat. Kampuang lah jadi contoh bagi nagari lain. Rumah gadang bukan sekedar rumah lamo, tapi hati hiduik nan taruih badabok.
Dan Rani, anak pengembara nan dulunyo sasek, kini lah manjadi bagian dari carito. Bukan sabagai tokoh utamo, tapi sabagai pahubungan antaro zaman. Antaro maso lalu jo maso kini, antaro tradisi jo maso datang.
Musim-musim baganti-ganti. Daun manggis nan dulunyo rimbun di halaman rumah adaik kini lah jarang jatuah—saolah-olah mambantu manjago barasiahnyo halaman nan salalu rami dek pangunjuang. Suatu pagi, Rani sadang manyusun buku sumbangan dari lua kampuang, tibo pulo mahasiswa dari Padang.
“Baa kaba Uni Rani?” sambuik pemuda tu sambia manjabat tangannyo. “Ambo Ilham, dari Fakultas Ilmu Budaya. Kami tertarik untuak meneliti baa caronyo revitalisasi budaya bisa hiduik di kampuang nan indak gadang bana.”
Rani manyaponyo jo angek. Inyo manjalehan baso sadonyo dimulai dari rumah adat, dari kasadaran baso tradisi bukanlah warisan nan disimpan di museum, tapi angok nan taruih bagerak sairiang jo wakatu. Inyo manunjuakkan ruang baca, kagiatan mingguan, jo program baraja untuak mamangan nan kini populer di kalangan anak-anak.
“Indak barek Uni, manjalankan sadonyo ko jo sumber daya nan terbatas?” tanyo Ilham.
Rani tagalak sengeang. “Sulik kalau awak maraso surang. Tapi ambo indak surang. Rumah ko hiduik karano nan manjagonyo bukan ambo sajo, tapi awak sadonyo.”
Baliau baranti sabanta, sudah tu malanjuikan jo suaro lambuik, “Dulu ambo pulang kampuang karano maraso sasek. Kini ambo batahan karano ambo tahu ikolah arati pulang kampuang nan sabananyo.”
Kunjungan tu maakibaikan artikel jo dokumentasi nan viral di media sosial. Banyak nan terinspirasi. Babarapo kampuang mulai mangirim utusan untuak mangaji di kampuang masiang-masiang. Rumah adat miliak kaluarga Sutan Malin kini dikenal sabagai “Tungku Hiduik” — simbol kalanjutan tradisi dalam bantuak baru.
Suatu hari Minggu, Rani duduak basamo anaknyo nan baumua lapan tahun, Saka. Mereka duduak di janjang kayu rumah adaik, mancaliak matohari sore tabanam di baliak bukik.
“Mak,” tanyo Saka lirih, “baa kok indak tingga di Jakarta sarupo urang tuo kawan-kawan?”
Rani maelus-elus rambuik anaknyo. “Karena di siko awak bisa jadi diri awak nan sabananyo.”
“Lai ka tingga di siko juo den?”
Rani indak lansuang manjawek. Inyo mancaliak muko anaknyo nan indak basalah, sudah tu bakato, “Ibu indak ka mamaso waang. Tapi kalau suatu saat waang maraso sasek, ingeklah bahaso waang punyo urek di siko.”
Saka maangguak-angguak. “Kalau baitu, ambo ka tumbuah sarupo batang rambutan di halaman rumah—ureknyo di siko, tapi dahannyo bisa tumbuah dima-dima.”
Rani senyum leba. Dalam kato-kato anak tu, inyo mancaliak harapan. Harap adat indak harus lamo dan kaku, tapi bisa tumbuah fleksibel jo zaman, kalau dipaliharo jo kasih sayang.
Malam tu, bintang-bintang baserak di langik. Di dalam rumah adaik, lampu minyak masih iduik, bukan karano indak ado listrik, tapi karano malam tu anak-anak sadang baraja makan dari muncuang inyiak gaek nan baru pulang dari rantau. Rani duduak di suduik ruangan, hanyo mangamati sajo. Indak paralu lai inyo tagak di tangah-tangah, karano rumah ko kini mangecek surang. Nyo caliak-caliak, sudah tu madok ka ateh.
“Baliakkanlah ambo ka alam,” keceknyo dalam hati, “Angku lah mangabulkan pintak ambo, kini bialah ambo manjago alam ko supayo ambo indak sasek jalan pulang.”
Dan malam bajalan, mambaok mimpi baru nan bakaik jo adat lamo.